De ont in ontsteken werkt niet zoals het zou moeten. Je ontdoet de lont niet aan de vlam, je doet het een vlam aan.
Opmerkelijk vooral in de joodse context waar een kaars uitblazen een kriem groot genoeg is dat ik ooit, na een sjabbat etentje in Litouwen, meemaakte hoe tien mensen in collectieve paniek riepen, ‘NEE!’, toen een medewerker van het cultureel centrum—een goyische—een verse kaars uitblies.
Tijdens dat zelfde verblijf leerde ik een oud Yiddishe liedje, een die populair was onder Joodse soldaten tijdens de eerste wereldoorlog. Bulbes, heette het. Aardappelen. Het ging zo: zontik bulbes, montik bulbes, dinstik un mivoch bulbes, donershtik un fraytik bulbes, shabbes in a novele, a bulbes kugele, zuntik vayter bulbes.
Alle dagen van we week—aardappelen. Op de shabbes, voor de verandering, een aardappel kugel. Het is een grappig liedje, het blijft in je hoofd. Het gaat over honger en armoede. Het gaat over herhaling en routine. We zijn, naar mijn ervaring, vaak mensen van herhaling en routine. Orde, zoals we het graag noemen—seder. Matzes bij de soep, charoset en marror, geraspte aardappels. Elk jaar dezelfde orde en elk jaar een ander uitkomst. 5 uur in plaats van de verwachtte 2, iemand is de ei vergeten, de kikkers voor het bloed.
Die avond in Litouwen liep ik de synagoge uit en kwamen er een paar mannen langs. Dronken. Ze lachten. Een gleed zijn duim langs zijn keel, de ander deed alsof die zichzelf ophing.
Zontik bulbes, montik bulbes. Ik vertel dit verhaal soms om een punt te maken over Nederland, en Europa, en hoe elk land met een lokaal gebrouwen versie van haat komt, een oud familie recept; en dat het niet veel uitmaakt, waar ik naar toe ga, ik mag er altijd wel iets van proeven.
Ooit in Barcelona kwam een man naar me toe na een avond in de kroeg en zei, je bent een cartoon. Kijk naar je neus, je bent een cartoon van een Jodin. Ongelofelijk dat je bestaat. Kijk naar je. Wat ga je doen, boos worden? Mij bombarderen? Wat ga je doen?
Wat ik deed is: ik rende weg, een vriendin van me achter me aan. Een halve kilometer verder kwam ik tot een huilend stilstand en wilde mijn handen niet van mijn gezicht halen tot ik gebrul hoorde van heel dichtbij, van achter een hoge hek. Wat is dat, vroeg ik, en mijn vriendin zei: de leeuwen. Welke leeuwen, vroeg ik. Het was drie uur s’nachts. Het was een dierentuin. We stonden naast een dierentuin, en leeuwen zijn crepsulair—ze jagen in het donker. Ze hebben liever geen licht.
Mijn lichaam kan ik uit een land halen en in een ander land stoppen maar mijn lichaam zelf kan ik niet ontsnappen. Op mijn achtste deed ik mee aan een talentenshow op school en danste ik een interpretatieve dans—gekleed in een zwarte turnpakje was ik een ontstoken lont, en mijn gele cape, de vlam. Ik won niet. Op mijn twintigste in een club in Utrecht kwam een jongen naar me toe om me te vertellen dat ik goed kon dansen, Woody Allen’s natte droom. Dinstok bulbes, mitvoch bulbes. Ik krijg vaak de vraag of ik mijn eigen schrijven joods vindt, en dan zeg ik, ik ben joods en ik schrijf, dus . . . Wat natuurlijk gewoon twee feiten zijn, gevolgd door het woord ‘dus’, en verder heb ik niet zo veel te zeggen, daarover.
Of ik mijn lichaam joods ook vindt, vraag ik me wel een af. Ik ben joods en ik beweeg, dus . . . Ik ben joods en ik eet en drink, elk jaar het zelfde, matzes bij de soep, charoset en marror, shabbes in a novele, ein bulbes keugele, sontik vayter bulbes. Iets over het telkens hetzelfde opnieuw te doen en andere uitkomsten verwachten, iets over waanzin. Iets over Einstein, die ooit ook aan zijn eigen seder tafel heeft gezeten, en dertien keer heeft gezongen—echad, mi yodeyah. Echad, ani yodeyah.
Ik houd het dicht bij me, dat idee. Dat van Einstein, dat van nomadisch en incompleet. Een verschrikking zou het zijn, om iets compleets te willen maken, iets eindigs en afgebakend. Het aanvaarden van leegte en afwezigheid is het aanvaarden van mogelijkheden. Het aanvaarden van ritueel zonder uitkomst, geen landgrens getrokken en onbeweegbaar maar een lichaam in transitie, beschamend in hoe het groeit, hoe het beweegt.
Kijk, hoe het beweegt. Moe, en toch.
Moe, en toch, ik wil niet schuilen, laat me rusten, in ieder van je armen. Alle acht, en de negende boven mij, als een palm tegen de regen, of ooit, lief gekromd tegen een felle zon.




Alles op de wereld begint met een vraag